• امروز : چهارشنبه - ۲۹ دی - ۱۴۰۰
  • برابر با : 16 - جماد ثاني - 1443
  • برابر با : Wednesday - 19 January - 2022
4

میراثی که هر روز بیشتر رنگ می‌بازد | گزارشی از نابودی تدریجی نقاشی‌های دیواری در گیلان

  • کد خبر : 96088
  • ۱۰ آذر ۱۴۰۰ - ۱۳:۲۰
میراثی که هر روز بیشتر رنگ می‌بازد | گزارشی از نابودی تدریجی نقاشی‌های دیواری در گیلان
نقاشی‌های دیواری بقاع امامزاده‌ها که از میراث‌های تاریخی، هنری و فرهنگی گیلان به شمار می‌رود، اکنون روز به روز بیشتر تحلیل می‌رود و اندک آثار باقیمانده هم در شرف نابودی قرار دارند.

 روزگاری کمتر بقعه و بنای امامزاده‌ای در مناطق جلگه‌ای و کوهستانی شرق گیلان وجود داشت که به هنر نقاشان گیلانی به ویژه لاهیجی مزین نشده باشد، اما اکنون چندان نشانی از آن‌ها باقی نمانده و هر یک از این میراث‌های کم‌نظیر فرهنگی نابود شده‌اند..مرمت و نوسازی بناها از مهم‌ترین عوامل نابودی این تابلوهای بی‌همتاست که این اقدامات بدون حضور و نظارت میراث فرهنگی باعث شد تا بخشی از حافظه فرهنگی و هنری مرمان این خطه نابود و نیست شود.

در جلد دوم کتاب از « آستارا تا استارباد» انتشار یافته در سال ۱۳۵۱زنده یاد دکتر منوچهر ستوده، پژوهشگر و پدرعلم جغرافیای تاریخی فهرست تقریبا دقیقی از مجموعه نقاشی‌های دیواری امامزادگان شرق گیلان اعم از جلگه و مناطق کوهستانی وجود دارد.اما باید متذکر شد پیش از تالیف این اثر که براساس پژوهش میدانی تهیه و تدوین شده، نقاشی‌های برخی بقاع در همان زمان  و حتی پیشتر نابود شده بودند اما چندان چشمگیر نبودند. به عنوان مثال در این کتاب، گزارشی از معماری کم‌نظیر بقعه امیر بنده بی بالان در شهرکلاچای ارائه می‌شود، اما مولف درباره وجود نقاشی‌های دیواری این بنا حرفی نمی‌زند، این در حالی است که یکی از کهنسالان منطقه که بیش از ۸۰ بهار از عمرش گذشته در گفت و گو با خبرنگار همشهری آنلاین اظهار کرده که «یادم است در کودکی وقتی همراه مادرم برای زیارت به این آستانه می‌رفتم، زمان زیادی را صرف تماشای نقاشی‌های بقعه می‌کردم. چون آن موقع مثل الان خبری از کتاب، عکس و مجله نبود و به همین دلیل نقاشی‌های این بقعه نه تنها برای من بلکه برای همگان چیز عجیب و خوبی بود».

در ادامه گزارش‌های کتاب تصاویری از نقاشی‌ و نقاشی‌خط‌های بقعه روستای «ماچیان رحیم‌آبا» رودسر نیز وجود دارد به دلیل نوسازی شدن این بقعه در دهه ۵۰ ، مجموعه آثار هنری دیوار آن نیز از بین می‌رود.

در کتاب یاد شده؛ نام کمتر بقعه‌ای ذکر شده که نقاشی‌های دیواری نداشته باشند، اما اکنون کمتر بقعه‌ای را در شرق گیلان می‌توان پیدا کرد که به این هنر آراسته باشند.

میراثی که هر روز بیشتر رنگ می‌بازد | گزارشی از نابودی تدریجی نقاشی‌های دیواری در گیلان

آسیب‌ها و عوامل تخریب

نقاشی‌های دیواری امامزادگان شرق گیلان با چند آسیب بزرگ همرا بوده و هستند، یکی؛ دستبرد بنا از سوی حفاران غیرمجاز به بهانه دست یافتن به گنج که این مساله معضلی برای همه آثار تاریخی است، دیگری یادگاری‌نویسی روی نقاشی‌ها و مساله مهم‌تر مرمت و  نوسازی غیر اصولی بناهاست که موجب می‌شود دیگر نشانی از نقاشی‌ها باقی نماند.

تا دهه ۷۰ شمار قابل توجهی از آثار منقوش مذهبی روی دیواره‌های امامزادگان باقی بود که برخی از آنها بی‌نظیر و بی‌همتا بودند. از این میان می‌توان به نقاشی‌های بقاع «باباولی» در دیلمان، امامزاده روستای «پینچاه» در آستانه اشرفیه، امامزاده روستای «شیرجو پشت» در لاهیجان و بقعه دوازده امامزادگان روستای «ملاط» لنگرود یاد کرد که متاسفانه همه این آثار هنگام نوسازی از بین رفتند.

بی‌توجهی در حفظ این میراث تا حدی بوده که متولیان نوسازی حتی هنگام تخریب بنای قدیمی این زحمت را به خود ندادند که از نقاشی‌های موجود تصویر برداری و به صورت مجازی آنها را حفظ کنند.

مرمت غیرکارشناسانه بقعه امامزاده بارکوسرای لاهیجان

مجموعه نقاشی‌های بقعه امامزاده بارکوسرای لاهیجان از بی‌همتاترین آثار موجود در بخش جلگه‌ای شرق گیلان بوده که متاسفانه به دلیل مرمت غیرکارشناسانه از بین رفت.

در اواخر دهه ۷۰ متولیان و ریش سفیدان محلی تصمیم گرفتند که دستی به سر و روی بنا بکشند. آنها به بنای بقعه دست نزدند، فقط در و پنجره را تازه کردند و گچ‌های رویین دیوار داخلی و خارجی امامزاده را تراشیدند و روی آن گچ تازه کشیدند و یک نقاش محلی را استخدام کردم تا دوباره روی دیوارها نگار گری کند که این کار جدید با اثر پیشین بسیار متفاوت و از نظر کیفی بسیار نازل‌ است.

یکی از ویژگی‌های مهم نقاشی‌های این بنا فرم اجرای نقاشی بوده که از بخش عمده درونی و بیرونی تشکیل می‌شده. در بخش درونی بقعه ببیشتر نمادها آسمانی و ملکوتی و در بخش بیرونی بنا نقاشی‌ها زمینی و تاریخی‌تر بوده که در نقاشی‌های دیگر این تقسیم بندی کمتر دیده می‌شود. مساله دیگر فرم اجرای نقاشی به ویژه در بخش بیرونی نمای بقعه بوده که از قرینه‌های ضربدری و تابع گردونه خورشید یا صلیب شکسته بوده، به طوری که کسی می‌خواسته روایت موجود در نقاشی‌های دیواری را دنبال کند باید بنای مکعبی را یک دور کامل بزند و به تعبیری طواف کند. درواقع نقاشی این بنا روی یک بوم مکعبی کشیده شده بوده که در تاریخ نقاشی چنین اثری کم‌پیدا و بی‌نظیر است.

نکته مهمی که درباره نقاشی‌های این بنا وجود دارد این است که پیش از مرمت بقعه حفره کوچکی روی دیوار پشت بقعه وجود داشته که با تنگ کردن چشم می‌شد داخل آن را به صورت محدود نگاه کرد. این حفره می‌توانست رازی از یک نقاشی قدیمی‌تر را نیز بازگو کند. زیرا کاملا معلوم بود حفره مربوط به تیغه‌ای است که روی طاقچه‌های قدیمی‌تر کار گذاشته‌اند. زیرا پشت تیغه‌ها نقاشی وجود داشته. یعنی نقاشی‌های یاد شده خود روی نقاشی‌های قدیمی‌تری کشیده شده بودند.

نقاشی‌ها باقی مانده

درحال حاضر کمتر بقاعی در شرق گیلان وجود دارد که دیوارهای آن به این نقاشی مزین باشد، برخی از این بناها در حوزه‌های شهری و برخی در حوزه‌های روستایی قرار دارند؛ به عنوان مثال اکنون بخشی از نقاشی‌های بقاع «چهارپادشاهان» و «امیرشهید» لاهیجان و بقعه «سیدکریم» شهر شلمان باقی مانده و بخش دیگر آن به دلیل مرمت و رنگ‌آمیزی و گچ‌کاری از بین رفته است.

میراثی که هر روز بیشتر رنگ می‌بازد | گزارشی از نابودی تدریجی نقاشی‌های دیواری در گیلان

حالا از میان آن همه آثار یاد شده فقط ۳  بقعه باقی مانده که نقاشی‌های آنها تقریبا به طور کامل حفظ شده. یکی از این سه مربوط به نقاشی‌های بی نظیر دیواری بقعه آقا سید حسین لنگرود است که نوع و فرم آن با سایر آثار متفاوت‌تر و بسیار حرفه‌ای تر به اجرا در آمده است و از نوع نقاشی‌های به ویژه بخش بیرونی مشهود است که در دوره‌های مختلف مورد دخل و تصرف‌های در آن شده است. اثر دوم هم مربوط به نقاشی‌های بقعه متعلق محله لاهیجان است که به شدت در شرف تخریب و نابودی قرار دارد. اثر سوم هم مربوط به نقاشی‌های بقعه باباجان دره املش است که هر لحضه تاخیر در نوسازی آن می‌تواند باعث از دست رفتن این یادگار میراثی مردم منطقه باشد.

بقعه باباجان دره و یادگاری‌های میراث ستیزان

نکته دردناکی که می‌توان درباره بقعه باباجان دره املش از آن یاد کرد این است که  از مجموع بقاع مناطق کوهستانی که دارای نقاشی‌های دیواری بوده‌اند اکنون فقط همین بنا باقی مانده است.

بقعه باباجان دره مدفن امامزادگان آقا سید ابراهیم (ع) و سید کاظم (ع) است و در شهرستان املش، بخش رانکوه، روستای باباجان دره قرار دارد. بنای بقعه مربع شکل است و در ساخت آن از مصالحی مانند سنگ، چوب و گل استفاده کرده‌اند. در سه سوی بنا، سه ایوان با ستون‌های لاچ لنگری واقع شده‌اند. براساس نوشته‌های روی دیوار این طور می‌توان دریافت که نقاشی‌ را هنرمندی به نام آقاجان لاهیجانی در سال ۱۱۳۵ هجری قمری کشیده‌ است. این بقعه در ۲ آبان ۱۳۸۲ ۱۰۶۰۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

میراثی که هر روز بیشتر رنگ می‌بازد | گزارشی از نابودی تدریجی نقاشی‌های دیواری در گیلان

تاکنون گزارش‌های مکتوب و مصوری از این بنا که در منطقه‌ای تقریبا صعب‌العبور و دور از مرکز شهر واقع است منتشر و مراتب تخریب این یادگار کهن به مسئولان و متولیان امور گوشزد شدهه، اما متاسفانه هیچ یک از این گزارش‌ها، این درد فرهنگی را درمان نکرده است.

به تازگی ولی جهانی، معاون میراث فرهنگی استان گیلان بر فرسودگی بنا و نیاز به مرمت هرچه سریع‌تر آن یاد کرده و گفته است که رسیدگی و مرمت این بقعه و همچنین حفاظت از آن نیاز به اعتبار و نیروی انسانی دارد که اکنون این سازمان نمی‌تواند آنها را تامین کند.

محمد قاسم پور، رئیس اداره اوقاف شهرستان‌های املش و رودسر هم نیاز به مرمت این بقعه میراثی را متذکر شد و گفت:این اقدامات نیازمند تخصیص اعتبارات است.

اگرچه فرسودگی و نبود اعتبارات برای مرمت بنا از معضلات فیزیگی این بنا یاد شده است، اما دو عامل دیگر به شدت این میراث فرهنگی برجا مانده را تهدید می‌کند، عواملی که از سوی میراث ستیزان صورت می‌گیرد که عزیزالله تالانه متولی این بقعه در این باره گفت که برخی افراد وقتی وارد بقعه می شوند روی دیوارهای نقاشی شده یادگاری می‌نویسند و برخی هم به بهانه پیدا کردن گنج دست به تخریب بنا می‌زنند.

در تصاویری که همشهری آنلاین به صورت اختصاصی از نقاشی‌ها و ساختمان این بنا تهیه کرده خو مبین وضعیت ناگوار فیزیکی بنا و نقاشی‌های آن است.

همشهری آنلاین – علی خوشتراش:

لینک کوتاه : https://rankoohnews.ir/?p=96088

ثبت دیدگاه

مجموع دیدگاهها : 0در انتظار بررسی : 0انتشار یافته : ۰
قوانین ارسال دیدگاه
  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط تیم مدیریت در وب منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.