چای شما

صبح رانکوه گزارش می دهد

تاریخ انتشار : ۲۷ بهمن ۱۳۹۳ در ۹:۳۴ ب.ظ , کد خبر:   16637
بقاع متبرکه شهرستان  املش

بقاع متبرکه به دلیل توجه عموم مردم ، بسیار سریع تر از دیگر بناها در معرض تغییراتی با نام بهسازی و یا بازسازی (عموماً غیر اصولی) قرار می گیرند.

 

 

به گزارش صبح رانکوه نگارنده در این جستجو سعی در شناخت سه آرامگاه موجود در منطقه املش را دارد که با توجه به قدمت تاریخی و نیز ارزش مذهبی – فرهنگی آن ها قابلیت بررسی داشته و پرداختن به آن در جهت ثبت تاریخی این بناها و گونه هایی از این دست نه تنها مهم بلکه بسیار ضروری است . در این بررسی نگارنده با این سوال مواجه است که بقاع متبرکه منطقه رانکوه ،دارای چه ویژگی ها ،مشابهت ها و تفرق هایی هستند ؟ و از طریق این مطالعه سعی در بدست آوردن الگویی مشابه از طریق دسته بندی ویژگی های بقاع متبرکه این منطقه از ایران را دارد . در بررسی بقعه های متبرکه منطقه املش (رانکوه)که شامل چهار بقعه در محدوده املش- رانکوه است به ویژگی های بناهای مورد نظر پرداخته است که به سه بقعه آن که در محدوده املش است می پردازیم . از یافته های این تحقیق می توان به ساختاری مشابه در بناهای زیارتی رانکوه اشاره نمود که از این تشابهات می توان به نسبت فضای بسته (مدفن) به نیمه باز (ایوان) ، تعداد ایوانها که حاکی از اهمیت ایوان ها با توجه به ویژگی های اقلیمی این عنصر در بنا است ، استفاده از مصالح بومی بخصوص چوب در دیوار ها و صندوقه سازی در سقفها ، استفاده از سفال بعنوان پوشش نهایی سقف و نحوه پوشش زیر سقف که عموماً چند پشته با تزئینات شیر سر است اشاره نمود . در بناهای بررسی شده اولویت مصالح آرایه ها با چوب است .

بقاع متبرکه از جمله بناهای آرامگاهی و عام المنفعه است که به دلیل ارتباط تنگاتنگ با مذهب و اعتقادات مردم عامی از محبوبیت خاصی نزد عموم برخوردار بوده است. ارزش واقعی این بناها نه به دلیل ریشه تاریخی و اصالت نسبی افراد مدفون بلکه تنها به دلیل ارتباط عاطفی و معنوی مردم منطقه با آنان بوده است. امروزه این جایگاه ویژه ، گاه به دلیل نیاز فیزیکی بنا به بازسازی و یا نیاز روانی اهل منطقه به بهسازی و محبوب تر نمودن بقعه نزد عوام ، مانند شمشیری دو دم عمل نموده ، خود باعث تخریب این دسته از بناها شده است. سرعت بخشی غیر منطقی به ثبت این بناها ، از دیگر عوامل تخریب بناهای زیارتی است که متاسفانه با جایگزینی الگوهای غیر بومی به جای الگوهای ارزشمند بومی باعث متحدالشکل شدن این دسته از بناها شده است.کلیه ی بناهای فوق در محدوده شهرستان املش بوده و هیچ یک از بناها دارای حریم استحفاظی نمی باشند.

بقعه سید علی کیا (روستای شکر پس)

بنای مذکور در بخش مرکزی شهرستان املش ، دهستان املش شمالی در شرق جاده املش به تمیجان می باشد قرار دارد. این بنا در گورستانی که از شمال به رودخانه محدود می باشد واقع شده و مطابق کارشناسی میراث فرهنگی مربوط به دوره قاجاریه است. بنا در حال حاضر زیر نظر اداره اوقاف شهرستان رودسر و توسط هیئت امناء اداره می شود. بقعه دارای مدفنی که از داخل بصورت مربع است و سه ایوان در جبهه جنوب ، شرق و غرب می باشد. دارای دو در ورودی است که ورودی اصلی آن به سمت جنوب می باشد.(به سمت قبله باز می باشد) در دیگر سمت شرق است که به گفته اهالی به سمت مرقد امام رضا(ع) باز می شده است که در حال حاضر قابل استفاده نیست. بنای مذکور فاقد پنجره می باشد.

پی بنا با ترکیبی از آجر ، سنگ ، چوب و کاهگل بوده و دارای کرسی چینی است؛که در حال حاضر بخاطر جلوگیری از تخریب آن توسط هیأت امنا با بلوک سیمانی مرمت شده است. دیوارها ، چوب به صورت زگالی با ترکیبات کاهگل ، اندود آهک و گچ است. سقف واشان کشی شده که نمای زیرین آن را تخته کوبی کرده اند. سقف نهایی بنا سفال پوش و در سمت جنوب ، شرق و غرب ، سه پشته و در جبهه شمالی ، به دلیل فقدان ایوان دو پشته بوده و دارای کله شیری می باشد.مصالح سقف نهایی بنا،سفال سر است.کف بنا(داخلی و ایوان) از کاهگل بوده که بدلیل رطوبت ، موزاییک شده و کف حیاط شن و ماسه است.تزئینات بر روس ستون ها و سرستون های چوبی از جمله مهمترین آرایه هایی است که در بنا وجود دارد. ضریح مدفن فلزی و گسترش بنا شرقی – غربی است. نسبت فضای بسته (مدفن) به فضای نیمه باز (ایوان) برابر ۱ به ۳/۱ می باشد.

p5l62hd7pkcceqwnex3g

بقعه سید احمد(روستای اشکیت)

بنای بقعه در بخش مرکزی شهرستان املش ، دهستان املش شمالی در روستای اشکیت واقع بوده و قدمت بنا مربوط به اواخر دوره صفویه و اوایل دوره قاجار و زیر نظر اداره اوقاف شهرستان رودسر می باشد. بر روی در شرقی نام سازنده آن به نام عوضعلی به تاریخ ۱۲۶۷ قمری حک شده است و تاریخ نقاشی ها نشان از تاریخ ۱۳۲۲ قمری دارد.بنا دارای مدفنی به شکل مربع با دو در در جبهه های جنوب و شرق است که در جنوبی ، ورودی اصلی تلقی می گردد.چهار ایوان در چهار جهت اصلی دارد. مدفن فاقد پنجره می باشد. مطابق اظهار اهالی ، دیوارهای بقعه سید احمد – روستای اشکیت از داخل و بیرون دارای نقاشی های مربوط به روزهای عاشورا بوده که به دستور هیئت امنای بقعه ، روی نقاشی ها را با کاغذ دیواری پوشانده اند!!!.

بنا بر روی کرسی واقع شده و دارای چهار ایوان واشان کشی شده با سقف سفالین و دامنه سه پشته است. پی بنا و کف بنا از آجر ، کاهگل و چوب بوده که در حال حاضر در حال مرمت توسط میراث فرهنگی است که سعی شده شکل اولیه آن حفظ شود.

سقف داخلی با چوب واشان کشی شده و بام از سفال است بار سقف بصورت خطی از دیوارها و بصورت نقطه ای از ستون های دور تا دور ایوان ها به پی منتقل می شود. دو در ورودی با یک تیپ اما تزئینات متفاوت می باشد و ۳۰ سانتیمتر بالاتر از سطح ایوان است. روی در شرقی دو کتیبه وجود دارد.

کف داخلی بقعه و ایوان بنا موزاییک فرش است و کف حیاط شن و سنگ ریزه است. ستون ها و سرستون های لاچ لنگری ۵ بنا، نرده ها، واشان کشی ایوان ها ، نقاشی و گچ کاری دیوارهای بنا، از مهمترین عوامل تزئینی بنا محسوب می شود. در ساخت ضریح چوبی بقعه ، از گره درودگری استفاده شده است. نسبت فضای بسته(مدفن) به فضای نیمه باز(ایوان) برابر ۱ به ۴/۲ می باشد.

در شرق بقعه سید احمد روستای اشکیت درختی از نوع آزاد معروف به آقادار ۶ موجود است که مردم به آن سبز بسته و در زمانی که نذر دارند زیر آن درخت ، گوسفند قربانی می کنند. اعتقاد به این است که این درخت به امامزاده نزدیک بوده و شفاعت کننده قبول نذور است.

ir634

بقعه سید اطهر(روستای سفید داربن)

این بنا در بخش مرکزی شهرستان املش ، دهستان املش شمالی و در روستای سفید داربن که از شمال به روستای کویه علیا و از شرق به روستای چیرکلایه و از غرب به روستای سور شفیع لات و از جنوب به روستای کهنه گویه محدود است. پیشینه تاریخی روستای سفید داربن مربوط به قرن سیزدهم هجری(اواخر حکومت زندیه و آغاز سلطنت خاندان قاجار) است. این بنا در سال ۱۳۷۹ مرمت شده است. بنای بقعه دارای چهار ایوان می باشد که ایوان جبهه شمالی که ورودی اصلی در آن قرار دارد بزرگتر بوده و دارای ورودی فرعی در جبهه غربی می باشد. سقف ایوان در ضلع شمالی تا ستونی که دارای سرستون های لاچ لنگری است و تعداد آنها به پنج می رسد ، واشان کشی شده و پس از آن مانند دیگر جبهه ها دو پشته است. نسبت فضای بسته(مدفن) به فضای نیمه باز(ایوان) برابر ۱ به ۸/۱ می باشد.

mmm31

نتیجه :

در دو بنا از سه بقعه مورد بررسی ، کشیدگی با تأکید بر شکل مربع در مدفن در جهت شرقی – غربی و در مورد دیگر ، شمالی جنوبی است.شکل داخلی مدفن در سه بنا مربع بوده. نسبت فضای بسته(مدفن) به نیمه باز(ایوان) در بقاع مورد بررسی از ۱ به ۸/۲ – ۳/۱ در نوسان بوده که لحاظ نمودن این مورد و نیز تعداد ایوان ها (سه و چهار ایوان) ، حاکی از اهمیت ایوان در بناهای مسکونی ، عنصری بسیار مهم در کنترل رفتار حرارتی بنا و در نتیجه تلطیف هوا برای ساکنان آن در فصول گرم سال است. با توجه به این غیر مسکونی بودن این دسته از بناها تنها دلیل توجیهی اهمیت ایوان در این گونه از بناها ، استفاده از آن جهت پلان و نمای شمالی بقعه سید اطهر ، منبع : نگارنده.

نشستن زائرین در ایام زیارت و سوگواری به خصوص در فصول گرم سال است. استفاده از مصالح بومی به خصوص چوب در پی ، دیوارها (زگال) و سقف در نهایت استفاده از سفال به عنوان پوشش نهایی در سقف رایج بوده است. پوشش زیرین سقف عموماً دو تا چهار پشته است. به دلیل محدودیت انواع مصالح ، اولویت آرایه ها در بنا با چوب است که در انواع سرستون ها و کله شیری ها بکار رفته و از سویی دیگر گره درودگری در درها ، نرده ها و طارمی ها و نیز صندوق مرقد مشاهده می گردد.

پی نوشت :

۱ – واشان : تیرهای افقی چوبی قطور – به عمل قرار دادن تیرهای چوبی پوشش زیرین سقف که به طرز موازی و با فواصل معین چیده شده اند ، واشان کشی می گویند.

۲ – پشته : طبقاتی کردن لبه بام با چوب . با این کار هر طبقه جلوتر از قبلی قرار می گیرد. این تکنولوژی به غیر از طویل کردن تیر چوبی پوش سقف و نیز افزایش طول کنسول ، مانع رسیدن آب باران به دیواره ها شود.

۳ – کله شیری یا شیر سر : تزئینات تیرهای چوبی بیرون زده از سقف در بام های شیب دار.

۴ – سفال سر یا سفال پوش : سفال ها را بدون استفاده از ملات به صورت خشکه چین روی هم قرار می دادند و فقط جلوی کار را با آهک و گل محکم می کردند.

۵ – لاچ لنگری : ستون چوبی گرد یا چهارگوش که بر بدنه آن به قصد تزئین ، کنده کاری کرده باشند.

۶ – آقادار : به درختان مورد احترام مردم در گیلان که به عقیده عموم ، شفاعت کننده می باشند گفته می شود.

۷ – طارمی : نرده ، دیوار محافظ پلکان.

فصلنامه اوای املش/

Telegram

نظر دهید